GST म्हणजे वस्तू आणि सेवा कर (Goods and Services Tax). आपण दुकानातून काही विकत घेतो किंवा एखादी सेवा घेतो, तेव्हा त्याच्या किमतीत हा कर जोडलेला असतो. 22 सप्टेंबर 2025 पासून (GST 2.0) मुख्य दर तीनच आहेत: 5%, 18% आणि 40%. काही जीवनावश्यक वस्तूंवर GST नाहीच, म्हणजे 0%. सोने-चांदी आणि दागिन्यांवर 3%, तर कच्च्या हिऱ्यांवर 0.25%.
1 जुलै 2017 ला GST सुरू झाला, तेव्हा व्हॅट, एक्साइज, सर्व्हिस टॅक्स असे अनेक कर एकत्र करून हा एक कर आला. संपूर्ण देशात एका वस्तूवर एकच दर, हा त्यामागचा विचार. पुण्यात विकत घेतलेल्या फ्रिजवर आणि नागपुरात घेतलेल्या फ्रिजवर GST चा दर सारखाच असतो.
GST 2.0 नंतरचे दर (2026)
सप्टेंबर 2025 मध्ये 56 व्या GST कौन्सिल बैठकीनंतर 12% आणि 28% हे दोन टप्पे जवळपास बंद झाले. बहुतेक 12% वाल्या वस्तू 5% मध्ये आल्या, आणि 28% वाल्या बहुतेक वस्तू 18% मध्ये. महागड्या गाड्या, पान मसाला, तंबाखू अशा वस्तूंसाठी 40% चा वेगळा दर ठेवला आहे.
| दर | कोणत्या प्रकारच्या वस्तू | उदाहरणे |
|---|---|---|
| 0% | सुटे धान्य, ताजे दूध, काही रोजच्या वस्तू | सुटा तांदूळ, सुटे गव्हाचे पीठ, ताजे दूध, पनीर, पापड, पोळी-भाकरी |
| 5% | रोजच्या वापराच्या बहुतेक वस्तू | पॅकबंद आटा आणि तांदूळ, तूप, लोणी, चहा, साखर, नमकीन, साबण, टूथपेस्ट |
| 18% | बाकी बहुतेक वस्तू आणि सेवा | सिमेंट, AC, फ्रिज, लहान कार, फर्निचर, मोबाईल फोन |
| 40% | चैनीच्या आणि हानिकारक वस्तू | पान मसाला, मोठ्या गाड्या |
| 3% | सोने, चांदी, दागिने | सोन्याचे दागिने, चांदीची नाणी |
| 0.25% | कच्चे हिरे, मौल्यवान खडे | न घडवलेले हिरे |
आधार: अधिसूचना 9/2025-केंद्रीय कर (दर), अनुसूची I (5%), II (18%), III (40%), IV (3%), V (0.25%); 0% च्या वस्तूंसाठी अधिसूचना 10/2025-केंद्रीय कर (दर). सुटे विरुद्ध पॅकबंद (pre-packaged and labelled) हा फरक तांदूळ, पीठ, गूळ यांच्या दरात महत्त्वाचा आहे.
एका ओळीत लक्षात ठेवा: कोथरूडच्या किराणा दुकानात सुटा तांदूळ घेतला तर GST नाही, तोच तांदूळ ब्रँडच्या लेबलसह पॅकेटमध्ये घेतला तर 5%. गुळाचेही तसेच. तुमच्या वस्तूचा नेमका दर HSN कोड आणि GST दर या पानावर शोधता येईल, आणि संपूर्ण यादी GST rates 2026 मध्ये आहे.
आणि हो, कंपेन्सेशन सेस आता संपला आहे. बहुतेक वस्तूंवरचा सेस 22 सप्टेंबर 2025 पासून गेला, आणि 1 फेब्रुवारी 2026 पासून तंबाखूवरचा सेसही शून्य झाला. त्याऐवजी तंबाखू आता 40% मध्ये आहे.
GST कसा काढायचा: दोन सोपी सूत्रे
सगळा हिशोब एका प्रश्नावर अवलंबून आहे. तुमच्या हातात असलेल्या रकमेत GST आधीच आहे का? कोटेशनवर "+ GST" लिहिले असेल तर तो वरून जोडायचा. MRP किंवा "GST सहित" किंमत असेल तर आतून वेगळा काढायचा.
GST जोडणे
हडपसरच्या एका सुताराने फर्निचरच्या कामाचे ₹10,000 + GST असे सांगितले. 18% ने: 10,000 × 18 ÷ 100 = ₹1,800. एकूण भरायचे ₹11,800. मोबाईलच्या कॅल्क्युलेटरवर थेट 10000 × 1.18 केले तरी हेच उत्तर येते.
GST सहित किमतीतून GST काढणे
इथे बहुतेक लोक चुकतात. ₹41,300 च्या AC मध्ये किती GST आहे? 41,300 चे 18% काढले तर ₹7,434 येतात, जे चुकीचे आहे. बरोबर रीत: 41,300 ÷ 1.18 = ₹35,000 ही मूळ किंमत, आणि उरलेले ₹6,300 हा GST. म्हणजे गुणाकार नाही, भागाकार. वरचा कॅल्क्युलेटर "Remove GST" वर ठेवून हे लगेच तपासता येते. याच पद्धतीची हिंदीतली सविस्तर माहिती GST कैसे निकाले या पानावर आहे.
CGST, SGST आणि IGST: बिलावर कर दोन भागात का?
महाराष्ट्रातच विक्री झाली, म्हणजे विक्रेता आणि खरेदीदार दोघे राज्यातच असतील, तर GST अर्धा-अर्धा विभागला जातो. अर्धा CGST केंद्र सरकारकडे जातो, आणि अर्धा SGST महाराष्ट्र सरकारकडे. माल दुसऱ्या राज्यात गेला तर पूर्ण दराने एकच IGST लागतो.
| दर | महाराष्ट्रातच (CGST + SGST) | दुसऱ्या राज्यात (IGST) |
|---|---|---|
| 5% | 2.5% + 2.5% | 5% |
| 18% | 9% + 9% | 18% |
| 40% | 20% + 20% | 40% |
| 3% | 1.5% + 1.5% | 3% |
वरच्या AC च्या बिलावर म्हणूनच CGST ₹3,150 आणि SGST ₹3,150 अशा दोन ओळी दिसतील. ग्राहक म्हणून तुम्हाला एकूण तेवढाच कर भरावा लागतो. फरक फक्त तो कोणत्या सरकारकडे जातो यात आहे. दोन्हीतला सविस्तर फरक CGST vs SGST vs IGST या पानावर आहे, आणि थेट हिशोबासाठी CGST SGST कॅल्क्युलेटर आणि IGST कॅल्क्युलेटर वापरा.
महाराष्ट्रातली काही रोजची उदाहरणे
सोन्याचे दागिने. लक्ष्मी रोडवर ₹1,00,000 चे मंगळसूत्र घेतले, तर 3% प्रमाणे ₹3,000 GST, म्हणजे CGST ₹1,500 आणि SGST ₹1,500. सोनाराच्या बिलावर हे वेगळे दिसले पाहिजे. (रक्कम उदाहरणासाठी आहे, सोन्याचा भाव रोज बदलतो.)
घराचे बांधकाम. सिमेंटवर आधी 28% होता, आता 18%. वाघोली किंवा मोशीत घर बांधणाऱ्यांसाठी हा मोठा फरक आहे. पोत्यामागे किती GST जातो, याचा हिशोब GST on cement पानावर आहे.
किराणा आणि फराळ. पुण्याची बाकरवडी असो किंवा घरगुती उद्योगाची चकली, पॅक केलेल्या नमकीनवर 5%. चहा पावडर, साखर, तूप यांवरही 5%. सुटे पनीर आणि ताजे दूध मात्र GST मुक्त.
दुकानाचे भाडे. राहत्या घराच्या भाड्यावर सहसा GST नसतो, पण दुकान किंवा ऑफिसच्या भाड्यावर 18%. कोण भरणार हे मालक आणि भाडेकरू यांच्या नोंदणीवर ठरते. त्याची पूर्ण माहिती GST on rent आणि हिंदीत किराये पर GST इथे आहे.
GST नोंदणी कधी करावी लागते?
महाराष्ट्रात फक्त वस्तू विकणाऱ्या व्यापाऱ्याची वार्षिक उलाढाल ₹40 लाखांपेक्षा जास्त झाली, तर GST नोंदणी (रजिस्ट्रेशन) घ्यावी लागते. सेवा देणारे, किंवा वस्तू आणि सेवा दोन्ही देणारे, त्यांच्यासाठी मर्यादा ₹20 लाख. आईस्क्रीम, पान मसाला, तंबाखू अशा काही वस्तूंसाठी ₹40 लाखांची सवलत मिळत नाही, तिथे ₹20 लाखच.
सगळ्या राज्यांत हेच आकडे नाहीत. मणिपूर, मिझोराम, नागालँड आणि त्रिपुरा या राज्यांत सेवांसाठी मर्यादा ₹10 लाख आहे, आणि काही राज्यांनी वस्तूंसाठी ₹40 लाखांऐवजी ₹20 लाखांचीच मर्यादा ठेवली आहे.
दोन गोष्टी नीट लक्षात ठेवा. उलाढाल मोजताना GST मुक्त विक्रीसुद्धा धरली जाते. आणि माल दुसऱ्या राज्यात विकायचा असेल, तर उलाढाल कितीही कमी असली तरी नोंदणी आधी घ्यावी लागते. उदाहरण घ्या: भोसरीतले सुनील पाटील मशीनचे सुटे पार्ट्स विकतात, वर्षाला ₹32 लाखांचा धंदा. महाराष्ट्रातच विकत असतील तर नोंदणीची गरज नाही. पण बेळगावच्या एका ग्राहकाला कुरिअरने माल पाठवायचा ठरला, की नोंदणी घ्यावीच लागेल.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
GST चे सध्याचे दर कोणते आहेत?
GST सहित किमतीतून GST कसा काढायचा?
बिलावर CGST आणि SGST वेगवेगळे का असतात?
महाराष्ट्रात GST नोंदणीची मर्यादा किती आहे?
सोन्याच्या दागिन्यांवर किती GST लागतो?
ही माहिती समजावून सांगण्यासाठी आहे, कर सल्ला नाही. (General information, not tax advice.) उदाहरणातील नावे आणि रकमा काल्पनिक आहेत. आधार: अधिसूचना 9/2025 आणि 10/2025-केंद्रीय कर (दर), 19/2025-केंद्रीय कर (दर); CGST कायदा कलम 2(6), 22, 23(2) आणि 24; अधिसूचना 10/2019-केंद्रीय कर.
Last reviewed 9 November 2026.